Wady oświadczenia woli należą do tych zagadnień z Kodeksu cywilnego, które na pierwszy rzut oka wydają się stosunkowo proste. Kandydat przygotowujący się do egzaminu wstępnego na aplikację adwokacką szybko poznaje podstawowe pojęcia: błąd, podstęp i groźbę. Problem pojawia się wtedy, gdy trzeba rozwiązać konkretne pytanie testowe.
W pytaniach egzaminacyjnych nie wystarcza bowiem wiedza, że wszystkie te instytucje mogą wpływać na skuteczność złożonego oświadczenia woli. Trzeba jeszcze wiedzieć, kiedy można powołać się na błąd, jakie znaczenie ma zachowanie drugiej strony, czym podstęp różni się od zwykłego błędu oraz jakie warunki musi spełniać groźba (TESTY PRAWNICZE – aplikacja).
To właśnie szczegóły powodują, że dwie odpowiedzi mogą brzmieć bardzo podobnie, ale tylko jedna będzie zgodna z Kodeksem cywilnym. Przygotowując się do egzaminu na aplikację adwokacką, warto więc nauczyć się nie tylko definicji, lecz przede wszystkim rozpoznawania elementów, które odróżniają poszczególne wady oświadczenia woli.
Błąd w Kodeksie cywilnym — nie każda pomyłka pozwala uchylić się od skutków oświadczenia
Podstawowe znaczenie dla błędu ma art. 84 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z nim w razie błędu co do treści czynności prawnej można uchylić się od skutków prawnych swojego oświadczenia woli. Nie oznacza to jednak, że każda pomyłka osoby dokonującej czynności prawnej daje takie uprawnienie.
Jeżeli oświadczenie woli zostało złożone innej osobie, sytuacja staje się bardziej złożona. Uchylenie się od jego skutków jest co do zasady możliwe wtedy, gdy błąd został wywołany przez tę osobę, nawet bez jej winy, albo gdy wiedziała ona o błędzie lub mogła z łatwością go zauważyć. Ograniczenie to nie dotyczy czynności prawnej nieodpłatnej.
Na egzaminie wstępnym na aplikację adwokacką znaczenie może mieć również to, czego błąd dotyczył. Kodeks wymaga błędu istotnego. Chodzi o sytuację, w której można przyjąć, że gdyby składający oświadczenie woli nie działał pod wpływem błędu i oceniał sprawę rozsądnie, nie złożyłby oświadczenia tej treści.
W pytaniu testowym warto więc zwrócić uwagę na każde określenie dotyczące zachowania stron. Informacja, że kontrahent „wiedział”, „wywołał błąd” albo „mógł z łatwością zauważyć” pomyłkę drugiej osoby, nie jest przypadkowym dodatkiem do stanu faktycznego. Może przesądzać o prawidłowej odpowiedzi.
Trzeba również uważać na odpowiedzi sugerujące, że wystarczy jakakolwiek pomyłka. Tak szerokiej zasady Kodeks cywilny nie ustanawia.
Podstęp to coś więcej niż zwykły błąd
Podstęp został uregulowany w art. 86 Kodeksu cywilnego i jest szczególnym przypadkiem związanym z błędem. Różnica polega przede wszystkim na zachowaniu osoby, która celowo doprowadza drugą stronę do mylnego wyobrażenia o rzeczywistości albo świadomie utrzymuje ją w takim przekonaniu.
W przypadku podstępu ustawodawca traktuje osobę składającą oświadczenie woli korzystniej. Jeżeli błąd został wywołany przez drugą stronę podstępnie, można uchylić się od skutków prawnych oświadczenia również wtedy, gdy błąd nie był istotny oraz gdy nie dotyczył treści czynności prawnej.
To jedna z najważniejszych różnic, które warto zapamiętać przed egzaminem wstępnym na aplikację adwokacką (AKTY PRAWNE – aplikacja).
W pytaniu może pojawić się na przykład sytuacja, w której jedna strona świadomie przekazuje nieprawdziwą informację po to, aby skłonić drugą do zawarcia umowy. Kandydat powinien wtedy zastanowić się nie tylko nad tym, czy wystąpił błąd, ale również nad sposobem jego wywołania.
Znaczenie ma intencjonalność działania. Zwykłe przekazanie nieprawidłowej informacji nie musi automatycznie oznaczać podstępu. Jeżeli jednak z treści pytania wynika, że ktoś świadomie wprowadził drugą osobę w błąd, aby doprowadzić ją do złożenia określonego oświadczenia woli, należy zwrócić szczególną uwagę na art. 86 KC.
Kodeks reguluje również podstęp osoby trzeciej. Co do zasady jest on jednoznaczny z podstępem strony, jeżeli strona wiedziała o podstępie osoby trzeciej i nie zawiadomiła o nim drugiej strony albo jeżeli czynność prawna była nieodpłatna. To kolejny szczegół, który może stać się podstawą pytania testowego.
Groźba — kluczowe znaczenie ma obawa przed poważnym niebezpieczeństwem
Groźba jest inną wadą oświadczenia woli niż błąd i podstęp. Nie chodzi tutaj o nieprawidłowe wyobrażenie rzeczywistości, lecz o sytuację, w której oświadczenie zostaje złożone pod wpływem nacisku.
Zgodnie z art. 87 Kodeksu cywilnego osoba, która złożyła oświadczenie woli pod wpływem bezprawnej groźby drugiej strony lub osoby trzeciej, może uchylić się od skutków prawnych swojego oświadczenia, jeżeli z okoliczności wynika, że mogła obawiać się, iż jej samej lub innej osobie grozi poważne niebezpieczeństwo osobiste lub majątkowe.
W pytaniach na aplikację adwokacką trzeba zatem wychwycić kilka elementów jednocześnie. Znaczenie ma bezprawność groźby, istnienie obawy oraz poważny charakter niebezpieczeństwa. Może ono mieć charakter zarówno osobisty, jak i majątkowy(SEGREGATOR AKTÓW PRAWNYCH).
Nie należy sprowadzać groźby jedynie do zapowiedzi przemocy fizycznej. Stan faktyczny może dotyczyć również poważnego zagrożenia dla majątku. Jednocześnie sama nieprzyjemna perspektywa czy presja związana z negocjacjami nie oznacza jeszcze automatycznie wystąpienia groźby w rozumieniu Kodeksu cywilnego.
Warto zwracać uwagę również na to, od kogo pochodzi nacisk. Przepis wprost odnosi się zarówno do groźby drugiej strony, jak i osoby trzeciej. Jest to istotna różnica w stosunku do konstrukcji podstępu osoby trzeciej, dla którego ustawodawca przewidział dodatkowe warunki.
Błąd, podstęp i groźba — gdzie najłatwiej popełnić błąd na egzaminie?
Największa trudność pojawia się wtedy, gdy kandydat zna wszystkie trzy pojęcia, ale zaczyna stosować właściwe dla nich przesłanki zamiennie.
Przy błędzie należy przede wszystkim ustalić, czy dotyczy on treści czynności prawnej, czy jest istotny oraz — przy oświadczeniu składanym innej osobie — jakie było zachowanie adresata oświadczenia. Przy podstępie trzeba szukać celowego wywołania błędu. Przy groźbie punktem wyjścia jest natomiast bezprawny nacisk i obawa przed poważnym niebezpieczeństwem.
Różnica jest więc zasadnicza (Egzamin aplikacja adwokacka).
W przypadku błędu osoba składająca oświadczenie pozostaje w mylnym przekonaniu. Przy podstępie to mylne przekonanie zostało wywołane celowym działaniem. Przy groźbie osoba może doskonale rozumieć treść i konsekwencje czynności, ale decyduje się na jej dokonanie dlatego, że obawia się poważnego niebezpieczeństwa.
Ta różnica pomaga rozwiązywać pytania oparte na krótkich stanach faktycznych. Zamiast rozpoczynać od przypominania całego rozdziału Kodeksu cywilnego, można najpierw ustalić, co właściwie wpłynęło na decyzję osoby składającej oświadczenie.
Jeżeli było to mylne przekonanie, analizujemy błąd. Jeżeli ktoś świadomie to przekonanie wywołał, trzeba sprawdzić regulację dotyczącą podstępu. Jeżeli przyczyną działania była obawa przed poważnym zagrożeniem, kierujemy uwagę na groźbę.
Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli może być pułapką testową
Samo prawidłowe rozpoznanie wady oświadczenia woli nie kończy jeszcze problemu. Na egzaminie może pojawić się pytanie o sposób uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia złożonego pod wpływem błędu lub groźby.
Zgodnie z art. 88 Kodeksu cywilnego uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego innej osobie pod wpływem błędu lub groźby następuje przez oświadczenie złożone tej osobie na piśmie.
Istotny jest także termin.
Uprawnienie do uchylenia się wygasa w razie błędu z upływem roku od jego wykrycia, natomiast w razie groźby — z upływem roku od chwili, kiedy stan obawy ustał.
Różnica jest niewielka językowo, ale bardzo ważna na egzaminie. Nie wystarczy zapamiętać hasła „rok”. Trzeba jeszcze wiedzieć, od którego momentu termin jest liczony.
Właśnie takie szczegóły dobrze nadają się do pytań testowych. W wariantach odpowiedzi mogą pojawić się różne momenty rozpoczęcia biegu terminu: dokonanie czynności, wykrycie błędu, ustanie stanu obawy albo chwila złożenia oświadczenia. Kandydat, który zapamiętał jedynie długość terminu, może łatwo wybrać niewłaściwą odpowiedź.
Jak czytać pytania o wady oświadczenia woli na egzaminie na aplikację adwokacką?
Przy pytaniach z tego zakresu warto zwolnić szczególnie wtedy, gdy odpowiedzi różnią się jednym lub dwoma słowami. To często właśnie w nich ukryta jest właściwa przesłanka ustawowa.
Jeżeli w pytaniu występuje błąd, trzeba sprawdzić, czego dotyczył i czy spełnia wymagania określone w Kodeksie cywilnym. Gdy pojawia się świadome wprowadzanie w błąd, należy przeanalizować podstęp. Jeżeli ktoś działa z obawy przed konsekwencjami zapowiedzianymi przez inną osobę, trzeba zbadać przesłanki groźby.
Szczególnej uwagi wymagają sformułowania absolutne. Odpowiedź mówiąca, że „każdy błąd” pozwala uchylić się od skutków oświadczenia, powinna wzbudzić podejrzenie. Podobnie stwierdzenie, że groźba musi pochodzić zawsze od drugiej strony czynności albo że podstęp ma znaczenie jedynie wtedy, gdy błąd był istotny.
W przygotowaniach do egzaminu wstępnego na aplikację adwokacką dobrym rozwiązaniem jest zestawianie ze sobą przepisów regulujących podobne instytucje. Pozwala to zauważyć, że pytanie egzaminacyjne często nie sprawdza znajomości samej definicji, lecz znajomość wyjątku, warunku albo skutku prawnego.
Wady oświadczenia woli warto uczyć się poprzez różnice
Błąd, podstęp i groźba są dobrym przykładem zagadnienia, którego nie warto uczyć się jako trzech niezależnych definicji. Znacznie skuteczniejsze jest porównywanie tych instytucji i szukanie elementów, które je od siebie oddzielają.
Przy błędzie podstawowym problemem jest niezgodność między wyobrażeniem osoby a rzeczywistością. Przy podstępie pojawia się dodatkowo świadome działanie prowadzące do powstania lub utrzymania błędnego przekonania. Przy groźbie nie musi występować żadne mylne wyobrażenie — decydujące znaczenie ma bezprawny nacisk i uzasadniona okolicznościami obawa przed poważnym niebezpieczeństwem (EGZAMIN PRAWNICZY – zadania egzaminacyjne (kazusy) i odpowiedzi – aplikacja).
Przed egzaminem na aplikację adwokacką warto też pamiętać o art. 88 KC. Nawet prawidłowe wskazanie wady nie wystarczy, jeżeli pytanie dotyczy formy oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych albo terminu na skorzystanie z tego uprawnienia.
W przypadku pytań testowych przewagę daje więc nie samo zapamiętanie pojęć, lecz umiejętność dostrzeżenia drobnej różnicy w stanie faktycznym lub odpowiedzi. Błąd, podstęp i groźba pokazują to wyjątkowo dobrze. Kilka słów w pytaniu może zdecydować o tym, który przepis należy zastosować i która z pozornie podobnych odpowiedzi jest prawidłowa.
